Mistrzostwa świata już trwają. Turniej jest większy niż kiedykolwiek – po raz pierwszy występuje w nim aż 48 reprezentacji. Niestety, tym razem bez Polaków. Biało-Czerwoni przegrali finał baraży ze Szwecją 2:3, więc mundial oglądamy z pozycji kanapy, fotela lub stadionowych trybun przed telewizorem.
Na szczęście człowiek od dekad ma jeden sprawdzony sposób, żeby leczyć piłkarskie rozczarowania. Odpala grę. Kiedyś wkładał kasetę do magnetofonu, śrubokrętem ustawiał głowicę i modlił się, żeby po pięciu minutach pisków nie wyskoczył błąd. Dzisiaj odpala EA Sports FC, czyli dawną FIFĘ w nowym garniturze. EA straciło prawo do używania nazwy FIFA, ale nie straciło tego, co najważniejsze: przyzwyczajenia milionów graczy. Marka zmieniła szyld, lecz sklep nadal stoi w tym samym miejscu i kolejka dalej ciągnie się za róg. EA zapowiedziało nową erę pod nazwą EA Sports FC po zakończeniu prawie trzydziestoletniej współpracy z FIFA, ale sama maszyna do robienia cyfrowej piłki kręci się dalej.
I łatwo dziś zapomnieć, że nie zawsze tak było. Że futbol w grach nie urodził się z licencjonowanymi stadionami, twarzami piłkarzy, trybem kariery, kartami Ultimate Team i realistycznym potem na czole rezerwowego bramkarza trzecioligowego klubu z Anglii. Nie. Futbol w grach urodził się w czasach, kiedy 48 kilobajtów RAM-u wystarczało do wszystkiego, a jak komputer miał kolor, dźwięk i jeszcze dało się nim poruszyć kreską po ekranie, to człowiek czuł, że żyje w przyszłości.
Dlatego cofniemy się dziś do prehistorii. Do czasów, w których piłkarz był prostokątem, piłka była pikselem, kibice byli w naszej wyobraźni, a największym realizmem było to, że po przegranym meczu naprawdę można było obrazić się na kolegę.
Pierwsze piłki nożne w grach wideo były właściwie bardziej kuzynami Ponga niż symulacją futbolu. W 1973 roku pojawiły się automaty piłkarskie, w tym Taito’s Soccer, Super Soccer od Allied Leisure i Soccer od Ramteka. To były gry bardzo proste, oparte na mechanice odbijania piłki, z liniami czy „paletkami”, które miały udawać zawodników. Nie było tam dryblingu, spalonego, taktyki, piłkarzy kłócących się z sędzią ani prezesa, który po trzech porażkach zwalnia trenera. Była piłka, były kreski i była magia automatu, który mówił: wrzuć monetę, a przez chwilę będziesz panem boiska.
Dziś wygląda to śmiesznie. Tyle że wtedy działało. Ludzie naprawdę stawali przy automacie i widzieli w tych kilku kształtach futbol. Bo gry wideo zawsze wymagały od nas współpracy. One dawały parę pikseli, a my dokładaliśmy wyobraźnię. I może dlatego tamte gry potrafiły tak mocno wciągać. Nie pokazywały wszystkiego, więc głowa musiała dopowiedzieć resztę.
Na piłkę nożną z prawdziwego zdarzenia trzeba było jeszcze trochę poczekać. Jednym z ważnych kroków było Pelé’s Soccer na Atari 2600. Gra pierwotnie funkcjonowała jako Championship Soccer, planowano ją na okolice 1980 roku, ale realnie ukazała się na początku 1981. I tu już można było powiedzieć: dobrze, to zaczyna przypominać mecz. Boisko widzieliśmy z góry, na ekranie byli zawodnicy, bramkarz, piłka i coś, co przy dużej dozie dobrej woli można było uznać za futbolową taktykę.
Oczywiście nie był to realizm, przy którym dzisiejszy gracz łapie się za głowę, bo murawa ma zły odcień zieleni. To były czasy Atari 2600. Tam wszystko było umowne. Zawodnik wyglądał jak mały ludzik zrobiony z kilku klocków, ale jeśli miałeś osiem, dziewięć albo dziesięć lat, to nie widziałeś klocków. Widziałeś Pelégo, Latę czy Maradonę.
Prawdziwy przełom dla domowego grania przyszedł jednak w 1983 roku, kiedy na Commodore 64 pojawił się International Soccer. Autorem gry był Andrew Spencer, a wydawcą Commodore. I tu zaczyna się historia futbolu cyfrowego, który nagle zrobił krok z piwnicy na stadion. Kamera z boku, duże jak na tamte czasy sprite’y, zawodnicy wyglądający jak zawodnicy, a nie przecinki na ekranie, do tego dźwięki, animacje i tempo, które potrafiło rozgrzać joystick do czerwoności.
International Soccer był jedną z tych gier, które trzeba rozpatrywać w kontekście epoki. Dzisiaj ktoś odpali ją na emulatorze i powie: „No fajnie, ale czemu oni tak dziwnie biegają?”. Tyle że w 1983 roku to była petarda. Commodore 64 pokazywał, że komputer domowy nie musi być tylko urządzeniem do nauki BASIC-a i wpisywania programów z gazet. Może być stadionem. Może być boiskiem. Może być miejscem, gdzie dwóch kumpli siedzi obok siebie i udaje, że nie traktuje tego śmiertelnie poważnie, choć obaj wiedzą, że porażka boli bardziej niż klasówka z matematyki.
Największe emocje były oczywiście wtedy, kiedy grało się z drugim człowiekiem. Sztuczna inteligencja? Powiedzmy delikatnie: nie była to reprezentacja Brazylii z 1970 roku. Komputer potrafił robić rzeczy dziwne, głupie i pozbawione sensu, czyli właściwie całkiem realistycznie, jeśli ktoś oglądał czasem obronę swojej ulubionej drużyny. Ale prawdziwy sens International Soccer zaczynał się wtedy, gdy po drugiej stronie siedział kolega. I nagle każdy strzał był wydarzeniem, każdy odbiór triumfem, a każdy gol małym dramatem lub eksplozją radości – w zależności kto go strzelił.
To była gra, która ustawiła pewien język. Pokazała, że piłka nożna w grach może wyglądać jak transmisja, a nie jak abstrakcyjna zabawa w odbijanie piksela. Była jeszcze prosta, jeszcze toporna, jeszcze niewinna, ale miała już coś, czego nie da się zaprogramować na siłę: emocje.
Potem nadeszła era komputerów 16-bitowych i wojna o cyfrową piłkę weszła na zupełnie inny poziom. W 1989 roku Dino Dini i Anco dali światu Kick Off. I to była gra, która wielu graczom pokazała, że futbol nie musi być spokojnym przesuwaniem ludzików po ekranie. Kick Off był szybki. Nerwowy. Wymagający. Piłka nie była przyklejona do nogi zawodnika, tylko żyła własnym życiem. Trzeba było ją prowadzić, kontrolować, przewidywać. Nagle okazywało się, że jak biegniesz za szybko, to futbolówka odskoczy. A jak odskoczy, to przeciwnik zabierze. A jak zabierze, to strzeli. A jak strzeli, to znowu grozi to fochem na kolegę.
Kick Off miał widok z góry, ogromne tempo i poczucie chaosu, które w najlepszych momentach przypominało prawdziwy mecz. Nie dlatego, że grafika była realistyczna. Nie była. Ale dlatego, że gra zmuszała do opanowania piłki. Nie dawała wszystkiego za darmo. Wymagała wprawy. Była trochę jak rower bez bocznych kółek. Na początku człowiek się przewracał, potem przeklinał, potem mówił, że głupia gra, a po godzinie nie mógł się oderwać.
Kick Off był dla wielu czymś więcej niż grą. Był szkołą cierpliwości, refleksem zamkniętym w joysticku i dowodem na to, że sport w komputerze może mieć swój charakter. Nie tylko pokazywać wynik, ale wymagać od gracza stylu. To była piłka dla tych, którzy chcieli cierpieć, żeby potem móc powiedzieć: umiem.
A potem, w 1992 roku, przyszło Sensible Soccer i zrobiło z piłkarskimi grami coś, co trudno opisać bez uśmiechu. Bo Sensible Soccer wyglądało prościej niż Kick Off. Piłkarze byli maleńcy, boisko widziane z góry, dźwięk oszczędny, grafika symboliczna. A jednak ta gra miała w sobie coś absolutnie genialnego. Była jak najlepsze arcade’owe espresso: mała, szybka, mocna i po chwili człowiek chciał jeszcze jedno.
Sensible Software rozumiało jedną rzecz: grywalność jest królem. Możesz mieć piękne opakowanie, możesz mieć licencje, możesz mieć nazwiska, możesz mieć stadion z dokładnie odwzorowanym banerem reklamowym producenta opon, ale jeśli sama gra nie daje frajdy, to wszystko jest tylko tapetą. Sensible Soccer dawało frajdę natychmiast. Podanie, strzał, odbiór, akcja, gol. Tempo było idealne. Sterowanie intuicyjne. Mecze krótkie, ale intensywne. To była gra, w której można było usiąść „na pięć minut”, a potem zorientować się, że za oknem już ciemno.
Dla Amigi Sensible Soccer było tym, czym dla kina są filmy, które ogląda się po raz setny i nadal zna się każdą scenę. To był jeden z tych tytułów, które sprzedawały atmosferę całej platformy. Amiga miała swoje techno dema, miała swoje przygodówki, swoje bijatyki, swoje dziwne eksperymenty, ale miała też Sensi. I Sensi było świętem.
Warto tu wspomnieć o Sensible Software, bo to studio miało styl. Rok później wypuściło Cannon Fodder, jedną z najbardziej przewrotnych i czarnych komedii wojennych w historii gier. I jeśli ktoś pamięta tych małych żołnierzyków z Cannon Fodder, to łatwo zobaczy rodzinne podobieństwo z piłkarzami z Sensible Soccer. Małe ludziki, wielkie emocje. Tylko zamiast strzelać na bramkę, strzelało się już trochę bardziej dosłownie. Sensible miało tę cudowną bezczelność brytyjskich twórców z lat 90., którzy potrafili zrobić grę prostą w obsłudze, ale ostrą jak żyletka.
I kiedy wydawało się, że Sensible Soccer będzie rządzić wiecznie, na boisko wbiegł nowy zawodnik. Electronic Arts. FIFA International Soccer ukazała się najpierw na Sega Mega Drive pod koniec 1993 roku, a potem trafiła na kolejne platformy w 1994. I od razu było wiadomo, że to nie jest kolejna piłka robiona po godzinach przez dwóch zapaleńców w pokoju nad garażem. To była produkcja z rozmachem. Izometryczny widok, piękna jak na tamte czasy animacja, prezentacja, atmosfera wielkiego meczu. FIFA wyglądała tak, jakby ktoś wreszcie powiedział: zróbmy z tego telewizyjne widowisko.
Tyle że początki FIFY wcale nie były prostym marszem po koronę. Miała grafikę, miała prezentację, miała ambicje, ale Sensible Soccer miało coś, czego nie dało się łatwo przebić: czystą miodność.
I to jest piękne w historii gier. Technologia nie zawsze wygrywa od razu. Czasem gra brzydsza, prostsza i skromniejsza zostaje w sercu mocniej niż ta efektowna. FIFA wyglądała jak przyszłość, ale Sensi grało jak marzenie. Jeden tytuł chciał być transmisją telewizyjną, drugi był piłkarskim flipperem dla ludzi, którzy lubili natychmiastowe emocje. Obie gry były ważne, ale każda z innego powodu.
Najpotężniejsza konkurencja dla FIFY miała jednak nadejść z zupełnie innej strony. Z Japonii. Konami weszło do tej historii z serią International Superstar Soccer i Winning Eleven. Pierwsze International Superstar Soccer pojawiło się na SNES-ie w 1994 roku i oferowało reprezentacje i atmosferę wielkiego turnieju. To nie była już tylko piłka do pogrania z kolegą. To był produkt, który chciał powiedzieć: my też rozumiemy futbol, ale po swojemu.
A potem ta linia rozwinęła się w coś, co wielu graczy uznało za najlepszą cyfrową piłkę swojej epoki. Pro Evolution Soccer. PES. Dla jednych trzy litery, dla innych religia. W czasach PlayStation i PlayStation 2 rywalizacja FIFA kontra PES była czymś więcej niż wyborem gry. To była deklaracja światopoglądowa. Jedni mówili: FIFA ma licencje, stadiony, nazwiska, atmosferę. Drudzy odpowiadali: PES ma futbol.
I coś w tym było. Konami przez długie lata potrafiło dawać na boisku rzeczy, których FIFA nie umiała oddać z taką lekkością. Strzały z dystansu, które wchodziły jak marzenie. Akcje budowane z klepki. Zawodników, którzy może nie zawsze mieli prawdziwe nazwiska, ale ruszali się tak, że człowiek czuł rytm meczu. Taktykę, balans, nieprzewidywalność. PES bywał mniej elegancki w opakowaniu, ale na murawie miał duszę.
Oczywiście trzeba było przymknąć oko na różne cuda licencyjne. Kto grał, ten pamięta drużyny i nazwiska, które wyglądały jak z równoległego wszechświata. Niby wszyscy wiedzieliśmy, o kogo chodzi, ale zamiast pełnej licencji dostawaliśmy futbolowy teatrzyk cieni. I nawet to miało swój urok. Bo kiedy gameplay był dobry, człowiek nie potrzebował idealnego logo na koszulce. Wiedział, że to jest ten klub. Wiedział, że to jest ten zawodnik. A jak nie wiedział, to i tak po trzech meczach tworzył własną legendę.
Wojna FIFA kontra PES trwała przez wiele lat i była jednym z najpiękniejszych konfliktów w historii gier sportowych. Nie pięknych dlatego, że ktoś kogoś niszczył. Pięknych dlatego, że konkurencja zmuszała obie strony do walki. FIFA musiała poprawiać gameplay, bo PES naciskał. PES musiał walczyć o prezentację i licencje, bo FIFA miała kasę, rozmach i marketingową armatę. The Guardian pisał wręcz o jednej z największych rywalizacji w historii sportowych gier, a stereotyp był prosty: EA wygrywało licencjami, Konami próbowało wygrywać samym futbolem.
I ostatecznie, powiedzmy to wprost, FIFA wygrała. Nie dlatego, że zawsze była lepszą grą. Nie dlatego, że miała więcej „miodu”. Nie dlatego, że każdy mecz dawał większe emocje. Wygrała, bo miała coś, co w świecie współczesnego futbolu jest potężniejsze niż piękny drybling: licencje. Prawdziwe kluby, prawdziwe ligi, prawdziwe stroje, prawdziwe stadiony, prawdziwe twarze. Dla masowego odbiorcy to miało gigantyczne znaczenie. Bo można być romantykiem, można kochać gameplay, można doceniać mechanikę, ale gdy dzieciak odpala grę, często chce zobaczyć swoją drużynę. Nie „Manchester Red”, nie „London Blue”, tylko klub, który zna z telewizji.
Konami zaczęło tracić oddech. PES jeszcze przez lata miał swoich wiernych fanów, ale rynek przesuwał się coraz bardziej w stronę FIFY. Potem przyszły kolejne generacje konsol, tryby online, Ultimate Team, wielka monetyzacja i piłka cyfrowa stała się biznesem większym niż niejeden klub. PES zaś ostatecznie przemienił się w eFootball, co miało być nowym otwarciem, a wyszło raczej jak nieudany rzut karny wykonywany w klapkach. Konami oficjalnie wypuściło eFootball jako następcę PES-a w 2021 roku, ale start tej gry był szeroko krytykowany za problemy techniczne i brak zawartości.
I tak wracamy do dzisiaj. Do czasów, w których EA Sports FC właściwie nie ma na rynku równego sobie przeciwnika. Owszem, są inne gry, są próby, są nisze, są projekty mniejsze i większe. Ale hegemon jest jeden. Dawna FIFA, już bez nazwy FIFA, nadal siedzi na tronie. Trochę jak klub, który zmienił herb, sponsora i stadion, ale kibice dalej przychodzą, bo przyzwyczajenie jest silniejsze niż sentyment do starej tabliczki nad wejściem.
A jednak, kiedy odpalam w głowie te wszystkie stare tytuły – Taito’s Soccer, Pelé’s Soccer, International Soccer, Kick Off, Sensible Soccer, pierwszą FIFĘ, ISS, PES-a – widzę coś więcej niż tylko historię gatunku. Widzę historię naszych oczekiwań. Na początku wystarczyło, że piksel odbijał piksel. Potem chcieliśmy zawodników. Potem boiska. Potem fizyki piłki. Potem taktyki. Potem prawdziwych drużyn. Potem komentarza, stadionów, twarzy, ruchów, licencji i aktualnych składów. A dziś narzekamy, że wirtualny lewy obrońca ma fryzurę sprzed trzech miesięcy.
I to jest zabawne, ale też trochę piękne. Bo gry piłkarskie rosły razem z nami. Najpierw były proste jak kopanie piłki pod blokiem. Potem coraz bardziej skomplikowane, coraz bardziej efektowne, coraz bardziej profesjonalne. Tak jak futbol. Kiedyś wystarczyły dwa tornistry jako słupki i piłka, która bardziej przypominała medyczną niż sportową. Dziś mamy VAR, analitykę, mapy ciepła, pressing triggers i trenerów, którzy na konferencjach mówią tak, że człowiek nie wie, czy opowiadają o meczu, czy o sterowaniu reaktorem atomowym.
A przecież najważniejsze zostało takie samo. Piłka ma wpaść do bramki. W grze, na boisku, na automacie z 1973 roku i na konsoli za kilka tysięcy złotych. Cała reszta to dekoracje.
Dlatego gdy będziemy czekać na mundial bez Polaków, może warto odpalić nie tylko najnowsze EA Sports FC. Może warto wrócić na chwilę do Sensible Soccer, do Kick Offa, do International Soccer. Zobaczyć, skąd to wszystko przyszło. Przypomnieć sobie czasy, kiedy zawodnik miał kilka pikseli, ale emocje były pełnowymiarowe. Kiedy komentator siedział nie w grze, tylko w naszej głowie. Kiedy każdy mecz z kolegą był finałem mistrzostw świata, nawet jeśli na ekranie biegały małe ludziki w dwóch kolorach.
Bo historia cyfrowej piłki nożnej to nie tylko historia technologii. To historia wyobraźni. I może właśnie dlatego te stare gry nadal mają w sobie coś, czego nie da się kupić żadną licencją. Mają duszę czasów, w których mniej naprawdę znaczyło więcej. A 48 kilobajtów wystarczało do wszystkiego – nawet do tego, żeby poczuć się mistrzem świata.
